Στις μέρες μας, η αρχαία Αθήνα είναι ντεμοντέ (ελάχιστες είναι οι φωνές που προσπαθούν να υπερασπιστούν τη φιλελεύθερη δημοκρατία). Όχι όμως και η αρχαία Σπάρτη, που απ’ ό,τι φαίνεται το μοντέλο της εμπνέει τους κάθε είδους ακροδεξιούς εθνικιστές, μιλιταριστές, φασίστες κτλ. Τουτέστιν όλους τους πολέμιους της φιλελεύθερης δημοκρατίας δυτικού τύπου. Τελικά, δεν είναι υπερβολή να πούμε ότι ό,τι κι αν γίνεται σήμερα στον χώρο της πολιτικής και των διεθνών σχέσεων έχει τις ρίζες του στην αρχαία Ελλάδα…

Γιώργος Δουράκης

Πώς η αρχαία Σπάρτη μάς εξηγεί το 2025

Ο Νετανιάχου, ο Τραμπ και άλλοι ηγέτες της παγκόσμιας δεξιάς εμπνέονται από μια ελληνική πόλη-κράτος που έχει μυθοποιηθεί για τον μιλιταρισμό της.

του Ισάν Θαρούρ

The Washington Post, 30 Δεκεμβρίου 2025

Ο Ισραηλινός πρωθυπουργός Βενιαμίν Νετανιάχου, αντιμέτωπος με την αυξανόμενη πίεση από πολλές χώρες του κόσμου για τους βομβαρδισμούς της Γάζας και την εκτεταμένη ανθρωπιστική καταστροφή που προκάλεσαν, επικαλέστηκε το όραμα μιας αρχαιοελληνικής πόλης-κράτους που έχει χαθεί.

Την ώρα που κάποιες δυτικές κυβερνήσεις περιορίζουν τις εξαγωγές όπλων προς το Ισραήλ, ο Νετανιάχου δήλωσε σε ομιλία του τον περασμένο Σεπτέμβριο ότι η χώρα του πρέπει να αποκτήσει νοοτροπία «σούπερ-Σπάρτης», για να αντιμετωπίσει την αυξανόμενη απομόνωση. Για να ενισχύσει την ισραηλινή βιομηχανία όπλων και να προστατεύσει το Ισραήλ, επικαλέστηκε την περίφημη αυτονομία και την πολεμική ισχύ της αρχαίας Σπάρτης.

Αλλά αυτό δεν ήταν το πλήρες όραμα που εξέθεσε: «Θα γίνουμε Αθήνα και σούπερ-Σπάρτη ταυτόχρονα», είπε, αποφεύγοντας να εγκαταλείψει τελείως τον πιο λαμπρό και δημοκρατικό μύθο της Αθήνας, ιστορικής αντιπάλου της Σπάρτης.

Η εμφατική αναφορά στη «σούπερ-Σπάρτη» τροφοδότησε την ειδησεογραφική επικαιρότητα και προκάλεσε αντιδράσεις. Ο Νετανιάχου ανέπτυξε ένα όραμα για μια πιο στρατιωτικοποιημένη κοινωνία που, όπως η Σπάρτη, θα ήταν κι αυτή πιο κλειστή στον έξω κόσμο. Οι Ισραηλινοί αντίπαλοί του είναι εξαιρετικά ανήσυχοι για τις συνέπειες που θα μπορούσε να έχει μια τέτοια επιλογή.

Ακόμη και αν η αυτάρκεια της Σπάρτης —η έλλειψη εξάρτησης από το εμπόριο και τις οικονομικές σχέσεις με τον έξω κόσμο— ήταν η βασική αιτία της φοβερής φήμης της, αυτό δεν είναι καθόλου προτέρημα σε μια εποχή παγκοσμιοποίησης, υποστήριξαν οι αντίπαλοι του Νετανιάχου εντός του Ισραήλ. Αντιθέτως, θεώρησαν ότι αποτελεί συνταγή για την παρακμή. Η επιχειρηματολογία τους, όπως και η προσέγγιση του Νετανιάχου στην κληρονομιά της αρχαίας Σπάρτης, έχει πίσω της μακρά παράδοση. Γράφοντας στα Federalist Papers του 1787, την εποχή που οι ιδρυτές των Ηνωμένων Πολιτειών συζητούσαν τη μορφή της νεότευκτης δημοκρατίας τους σε σχέση με προηγούμενες μορφές της κλασικής αρχαιότητας, ο Αλεξάντερ Χάμιλτον χλεύασε τη Σπάρτη ως «κατά τι καλύτερη από ένα καλά οργανωμένο στρατόπεδο», εθισμένο στον πόλεμο και χωρίς την οικονομική ισχύ που απαιτείται για μια επιτυχημένη, κυρίαρχη δημοκρατία.

Καθώς οδεύουμε προς το 2026, η αναφορά στη Σπάρτη εξακολουθεί να ασκεί μια περίεργη γοητεία. Σε πολλές χώρες, η σταθερή άνοδος της αντιφιλελεύθερης και εθνικιστικής πολιτικής της δεξιάς συνοδεύεται από την ανέγερση συνοριακών τειχών και την αντίστοιχη αύξηση των στρατιωτικών δαπανών. Ορισμένοι αναλυτές υποστηρίζουν ότι η παρακμή της μεταπολεμικής διεθνούς τάξης που βασιζόταν σε κανόνες και η εμφανής υποχώρηση της παγκοσμιοποίησης —που επιταχύνθηκε και από τους εμπορικούς πολέμους του προέδρου Ντόναλντ Τραμπ— μας έχουν γυρίσει πίσω σ' ένα είδος «σπαρτιάτικης» εποχής.

Το νέο βιβλίο του Σουηδού ιστορικού της οικονομίας Γιόχαν Νόρμπεργκ, «Peak Human: What We Can Learn From the Rise and Fall of Golden Ages», επισημαίνει την αιώνια σύγκρουση των ιδανικών της Σπάρτης και της Αθήνας. «Οι Έλληνες ιστορικοί μιλούσαν για τους Αθηναίους, που πάντα έβγαιναν από την πόλη τους για να εξερευνήσουν, να αποκτήσουν κάτι καινούργιο, να ασχοληθούν με το εμπόριο», είπε για την πόλη-κράτος, που έγινε γνωστή για τη διάνοιξη εμπορικών δρόμων και τη συγκέντρωση ναυτικής ισχύος σ' όλη την ανατολική Μεσόγειο. «Το αντίθετο είναι το ιδανικό της Σπάρτης: να μένεις σπίτι σου για να προστατεύεις τα υπάρχοντά σου». Αυτό -είπε- είναι «μια πολύ ελκυστική ιδέα σε χαλεπούς καιρούς, όταν ο κόσμος φαίνεται επικίνδυνος».

Μια αίσθηση κινδύνου διατρέχει τον πολιτικό διάλογο που διεξάγεται στη Δύση και αλλού. Ο Λευκός Οίκος και οι ιδεολογικοί  συνοδοιπόροι του στην Ευρώπη παρουσιάζουν τους μετανάστες -και τα ανυπόληπτα φιλελεύθερα κατεστημένα που τους υποδέχθηκαν- ως υπαίτιους μιας δήθεν πολιτισμικής κρίσης. Ο μύθος της Σπάρτης έρχεται να πλαισιώσει τη ρητορική αυτή.

Μερικοί από τους ταραξίες που εισέβαλαν στο Καπιτώλιο στις 6 Ιανουαρίου 2021 φορούσαν σπαρτιάτικα κράνη και κυμάτιζαν σημαίες με τη σπαρτιατική ρήση «Μολών Λαβέ». Πρόκειται για τη Λακωνική φράση που σημαίνει «Έλα να το πάρεις». Η ρήση αυτή έγινε δημοφιλής χάρη σε πολλές ταινίες του Χόλυγουντ, που αφηγούνται την ιστορία της σπαρτιάτικης αντίστασης στον Πέρση αυτοκράτορα, ο οποίος ήθελε να τους αναγκάσει να παραδώσουν τα όπλα. Σχεδόν 25 αιώνες από τότε που 300 Σπαρτιάτες οπλίτες και οι σύμμαχοί τους προσπάθησαν να αναχαιτίσουν την προέλαση των Περσών στη Μάχη των Θερμοπυλών, η θυσία τους εξακολουθεί να αποτελεί ένα εμβληματικό γεγονός στο Δυτικό φαντασιακό —και μια αστείρευτη πηγή μιμιδίων για τη δυτική ακροδεξιά.

Οι ακτιβιστές για το δικαίωμα της οπλοκατοχής στις Ηνωμένες Πολιτείες χρησιμοποιούν το σύνθημα «Μολών Λαβέ», για να αποκρούσουν όσους αντιτίθενται στις ελευθερίες που θεωρούν ότι απορρέουν από τη Δεύτερη Τροπολογία του Αμερικανικού Συντάγματος. Ο Μάρτιν Σέλνερ, ο Αυστριακός νεοφασίστας που συνέβαλε στη διάδοση της έννοιας της «αντίστροφης μετανάστευσης», υιοθέτησε μια «σπαρτιάτικη ασπίδα» ως σύμβολο του κινήματός του. Αυτή την έννοια της  «αντίστροφης μετανάστευσης»,  δηλαδή της μαζικής απομάκρυνσης ή απέλασης των μη-λευκών μεταναστών, ανεξάρτητα από το καθεστώς που διέπει την παραμονή τους, την επανέλαβε ο Τραμπ, όπως και άλλοι δεξιοί ηγέτες. 

Στην ίδια την Ελλάδα, κατά τη διάρκεια της προηγούμενης δεκαετίας, το νεοφασιστικό κόμμα Χρυσή Αυγή διοργάνωνε ετήσιες συγκεντρώσεις στον ιστορικό χώρο των Θερμοπυλών. Οι οπαδοί αυτού του κόμματος κρατούσαν δάδες και πλαισίωναν το άγαλμα του θρυλικού βασιλιά της Σπάρτης, Λεωνίδα, φωνάζοντας το σύνθημα «Η Ελλάδα ανήκει στους Έλληνες!».

Η Χρυσή Αυγή απαγορεύτηκε ως πολιτικό κόμμα το 2020, λόγω διάπραξης ποινικών αδικημάτων, αλλά τη διαδέχθηκε ένα κύμα ισχυρών ακροδεξιών παρατάξεων, που εισήλθαν στο ελληνικό κοινοβούλιο μετά τις εκλογές του 2023. Ένα από τα πιο αμφιλεγόμενα κόμματα αυτού του είδους ονομάζεται «Σπαρτιάτες».

Τα θέματα που σχετίζονται με τη Σπάρτη εμπνέουν ανέκαθεν τον σύγχρονο εθνικισμό.  Όπως έγραφε ο Γάλλος φιλόλογος του 19ου αιώνα, Ερνστ Ρενάν, στην περίφημη πραγματεία του για την έννοια του έθνους: «Ο σπαρτιατικός ύμνος ‘είμαστε αυτό που ήσασταν, θα γίνουμε αυτό που είστε’ είναι, στην απλότητά του, ο συνοπτικός ύμνος κάθε πατρίδας». Η φήμη των Σπαρτιατών για  αυστηρή πειθαρχία, υπακοή και σεβασμό στην ιεραρχία διέπλασε το ήθος των στρατιωτικών σχολών δοκίμων στη Πρωσία του 19ου αιώνα.

Πριν από μια πενταετία, οι στρατιωτικοί ιθύνοντες των ΗΠΑ επαινούσαν τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα σαν μια «μικρή Σπάρτη», αναγνωρίζοντας την ικανότητα του μικρού αυτού βασιλείου να υπερβαίνει τις δυνατότητές του στη Μέση Ανατολή (και όχι, όπως μπορεί να φανταστεί κανείς, το ιεραρχικό κοινωνικό του σύστημα, που διαχωρίζει τους πολίτες των Εμιράτων και τους πλούσιους οµογενείς από μια τεράστια υποτελή τάξη αλλοδαπών εργατών). Ο υπουργός Άμυνας, Πιτ Χέγκσεθ, προωθεί ανοιχτά τις υποτιθέμενες σπαρτιάτικες αξίες, όταν εξυμνεί το νεόκοπο «πολεμικό ήθος» της κυβέρνησης Τραμπ, όταν αυστηροποιεί τα πρότυπα του Πενταγώνου σχετικά με τον καλλωπισμό και τη φυσική κατάσταση των στρατιωτικών και όταν συνδέει άμεσα την αποστολή του αμερικανικού στρατού με την πολιτική ατζέντα του Λευκού Οίκου.

Η προσέγγιση Χέγκσεθ, προειδοποιεί ο Μπρετ Ντεβερό, ειδήμων σε θέματα αρχαίας στρατιωτικής ιστορίας, θέτει σε κίνδυνο μια πιο δημοκρατική παράδοση στις σχέσεις μεταξύ πολιτών και στρατού. Όπως γράφει χαρακτηριστικά: «Ο ιδανικός στρατός του Χέγκσεθ μοιάζει πολύ περισσότερο με τους στρατούς της Ρωσίας ή της Λευκορωσίας. Εστιάζει στην επιδεικτική φυσική κατάσταση, είναι επιρρεπής σε θηριωδίες και, τελικά, αποτελεί εργαλείο εξουσίας στα χέρια ενός ανθρώπου και όχι προστατευτική ασπίδα μιας ελεύθερης χώρας».

Αλλά και ο Νόρμπεργκ περιέγραψε κοινωνίες, όπως αυτές της Ρωσίας και της Λευκορωσίας, ως εχθρικές προς την καινοτομία και δέσμιες των στρατοπέδων —«εντελώς Σπάρτη και καθόλου Αθήνα». Μου είπε ακόμη ότι οι υπέρμαχοι του νεο-Σπαρτιατισμού οραματίζονται έναν κόσμο όπου «είναι καλύτερα να μένει κανείς σπίτι του και να μην έχει πάρε-δώσε με τους άλλους». Είναι -λέει- διάχυτη μια πολύ σπαρτιάτικη νοοτροπία:  ότι ο κόσμος είναι ένα παιχνίδι μηδενικού αθροίσματος, πράγμα που σημαίνει ότι αν κάποιος άλλος ωφεληθεί, εσύ αναγκαστικά θα ζημιωθείς. Αυτή φαίνεται να είναι και η κοσμοθεωρία του Τραμπ, και ο λόγος για τον οποίο η Σπάρτη αποτελεί ιδανικό για τους υποστηρικτές του δεξιού κινήματος MAGA.

Αλλά δεν αποτελεί ιδανικό μόνο για τους δεξιούς. Και ευρωπαϊκές κυβερνήσεις διαφόρων πολιτικών πεποιθήσεων προετοιμάζονται για το ενδεχόμενο μελλοντικών συγκρούσεων και γι’ αυτό επενδύουν στην άμυνα.

Τον περασμένο Νοέμβριο, ο Φινλανδός πρόεδρος Αλεξάντερ Στουμπ δήλωσε ότι «σύντομα ξεκινά η δεκαετία των ενόπλων δυνάμεων». Ο Γερμανός καγκελάριος Φρίντριχ Μερτς δήλωσε πρόσφατα  ότι « η εποχή της ‘Pax Americana’ έχει πια τελειώσει για μας τους Ευρωπαίους, αλλά και για μας τους Γερμανούς. Δεν υφίσταται πλέον έτσι όπως την ξέραμε, και η νοσταλγία δεν μπορεί να αλλάξει την καινούργια αυτή πραγματικότητα... Τώρα πια οι Αμερικανοί επιδιώκουν τα δικά τους συμφέροντα με εξαιρετικά αμείλικτο τρόπο». Καιρός είναι -είπε - να κάνει και η Ευρώπη το ίδιο.

Οι κλασικοί ιστορικοί δεν συμφωνούν με τους χονδροειδείς αυτούς παραλληλισμούς. Το παρελθόν είναι πάντα πιο περίπλοκο από το τί θυμόμαστε γι’ αυτό.

Μακριά από το να είναι το πολιτισμικό προπύργιο που οραματίζονται ορισμένοι στη Δυτική δεξιά, η Σπάρτη «εξαρτιόταν από τις ναυτικές επιχορηγήσεις της Περσικής Αυτοκρατορίας» στους τελευταίους πολέμους εναντίον της Αθήνας, μου είπε ο Μπάρι Στράους, ομότιμος καθηγητής στο Κορνέλ και ακαδημαϊκός συνεργάτης στο Ίδρυμα Χούβερ. «Επομένως, δεν είναι εντελώς σωστή η εικόνα που έχουμε για τη Σπάρτη σαν τόπο αυτάρκειας».

Όπως μου είπε μου είπε ο Μπάρι Στράους, ομότιμος καθηγητής στο πανεπιστήμιο του Κορνέλ και ακαδημαϊκός συνεργάτης του Ινστιτούτου Χούβερ, η Σπάρτη πόρρω απέχει από το να είναι το πολιτισμικό προπύργιο που φαντάζονται κάποιοι θιασώτες της Δυτικής δεξιάς, διότι στους τελευταίους πολέμους εναντίον της Αθήνας «εξαρτιόταν από τις ναυτικές επιχορηγήσεις της Περσικής Αυτοκρατορίας. Επομένως, η εικόνα που έχουμε για τη Σπάρτη ως αυτάρκες κράτος δεν είναι απολύτως ακριβής».

Η δεξιά εξιδανίκευση «υπερτονίζει τον βαθμό απομόνωσης της Σπάρτης και υποεκτιμά το μέγεθος της διαφθοράς που υπήρχε στην πόλη», δήλωσε ο Στράους.

Η Σπάρτη δεν είχε την εντυπωσιακή δημόσια αρχιτεκτονική της Αθήνας, που διασώθηκε στο πορεία των αιώνων και συνέβαλε στη διατήρηση της μνήμης της. Ωστόσο, εφάρμοζε ένα αυστηρό κοινωνικό σύστημα που προκαλούσε θαυμασμό ακόμη και τότε, και για το οποίο το ενδιαφέρον εξακολουθεί να υπάρχει ακόμη και σήμερα: μια μικρή τάξη πολιτών, που δεν ασχολούνταν με τη γεωργία ή το εμπόριο, εκπαιδεύονταν στην πολεμική τέχνη από την παιδική ηλικία, ζούσαν σε κοινόχρηστους χώρους και συντηρούνταν από μια τεράστια τάξη σκλάβων αγροτών.

Πολλά αγαθά ήταν κοινά για τις ελίτ της πόλης. Ο Πωλ Κάρτλετζ, Βρετανός ιστορικός της αρχαίας Ελλάδας και ομότιμος καθηγητής στο Πανεπιστήμιο του Καίμπριτζ, ανέφερε ότι οι γυναίκες της Σπάρτης «καταρρίπτουν ως ένα βαθμό τα στερεότυπα όσον αφορά την καταπίεση ή την υποταγή των γυναικών στην αρχαία Ελλάδα».

Ωστόσο, ο Κάρτλετζ αναφέρει ότι ακόμη και για τα δεδομένα της εποχής της, η πόλη αυτή ήταν διαβόητη για τη βαρβαρότητά της. «Η Σπάρτη δεν αποτελεί πρότυπο», μου είπε. «Ήταν μια δουλοκτητική πολιτεία, εξαιρετικά δυσάρεστη για τον υπόδουλο πληθυσμό της».

Ο Κάρτλετζ επισήμανε την επίδραση της Σπάρτης στο πιο σκοτεινό πρόβλημα της ευρωπαϊκής ιστορίας. «Οι Σπαρτιάτες ήταν πολύ προσεκτικοί σχετικά με το ποιον ανέτρεφαν και ποιον έδιωχναν», είπε, αναφερόμενος εν μέρει στην υποτιθέμενη πρακτική τους να εγκαταλείπουν τα ακατάλληλα βρέφη. «Κατά πάσα πιθανότητα ήταν ευγονιστές».

Οι Ναζί, πάντως, τους θεωρούσαν ευγονιστές. «Η Σπάρτη ήταν το πρώτο κράτος-έθνος», είπε κάποτε ο Αδόλφος Χίτλερ, αναφερόμενος σε μια φυλετικά διαρθρωμένη πολιτεία. «Ο χαρακτηρισμός και η εξόντωση των άρρωστων, αδύναμων και δύσμορφων παιδιών είναι μια πιο αξιοπρεπής πράξη -και στην πραγματικότητα χίλιες φορές πιο ανθρώπινη- από την άθλια τρέλα της εποχής μας να συντηρεί άτομα με ανίατες ασθένειες».

Η ομιλία του Νετανιάχου, με τίτλο «Αθήνα και σούπερ-Σπάρτη», στηρίζεται σε μια μακρά παράδοση. Οι πολιτικοί του Ψυχρού Πολέμου χρησιμοποίησαν την παραβολή της Σπάρτης και της Αθήνας σε σχέση με τον ανταγωνισμό μεταξύ Σοβιετικής Ένωσης και Ηνωμένων Πολιτειών. Η πρώτη, με τον κοινοτισμό της και την κλειστή οικονομία της, είχε πιο «Σπαρτιάτικο» χαρακτήρα, ενώ η δεύτερη, με τη ναυτική υπεροχή και τον καπιταλιστικό της ζήλο, ήταν πιο «Αθηναϊκή».

Ο πολιτικός επιστήμονας και καθηγητής Διακυβέρνησης του Χάρβαρντ, Γκράχαμ Άλισον, ανανέωσε το πρότυπο  διεθνούς πολιτικής για τον 21ο αιώνα, όταν εισήγαγε στην κυρίαρχη τάση την έννοια της «παγίδας του Θουκυδίδη», αναλύοντας το αναπόφευκτο της σύγκρουσης μεταξύ ΗΠΑ και Κίνας. Σ' αυτόν τον παραλληλισμό, η Ουάσιγκτον είναι σαν τη Σπάρτη, μια κυρίαρχη υπερδύναμη που απειλείται από την άνοδο μιας φιλόδοξης και ολοένα πιο επιθετικής Αθήνας (Κίνας).

Ο Άλισον είναι γνωστός υπέρμαχος της «εφαρμοσμένης ιστορίας», που μελετά επισταμένως το ιστορικό παρελθόν για να αντλήσει διδάγματα για τη σημερινή εποχή. Η σύγχρονη επίδραση της Σπάρτης «είναι πολύ ενδιαφέρουσα», μου είπε, αλλά πρόσθεσε ότι η αξία της μεταφοράς έχει τα όριά της, δεδομένου ότι υπάρχουν «βαθιές διαφορές» που μας χωρίζουν σήμερα από την αρχαία πόλη-κράτος.

Τόνισε ότι «όταν ένας άνθρωπος επιλέγει ένα ή δύο χαρακτηριστικά μιας αναλογίας, αυτό συχνά μας λέει περισσότερα πράγματα γι’ αυτόν τον ίδιο και τις απόψεις του, παρά για την κατανόηση του κόσμου».

Πηγή: The Washington Post